CHICAGO, ILLINOIS (NN) - Trung tuần tháng 11 vừa qua TT Obama viếng thăm chính thức Trung Quốc sau phiên họp của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Á Châu – Thái Bình Dương tại Tân Gia Ba. Đây là lần đầu tiên một vị Tổng Thống Hoa Kỳ viếng thăm Trung Quốc trong năm đầu sau khi đắc cử.

Điều đáng chú ý hơn nữa là việc TT Obama viếng thăm chánh thức một số quốc gia Á Châu thay vì Âu Châu đã nói lên tầm quan trọng của vùng này trong bối cảnh của chánh sách Hoa Kỳ, nhất là trong tình trạng kinh tế Mỹ hiện nay.
TT Obama viếng thăm Á Châu với tư cách lãnh tụ của một cường quốc, nhưng là một cường quốc tả tơi. Không triệu chứng nào nói lên tình trạng yếu đuối của kinh tế Hoa Kỳ bằng giá trị của đồng Mỹ Kim, đơn vị tiền tệ mà các quốc gia Á Châu đã đầu tư hầu hết tài sản của họ.

Chánh quyền các quốc gia Á Châu đều nhận xét rằng TT Obama không thể nào tự mình cứu vãn đồng Mỹ Kim được, và ông ta cần sự giúp đỡ của các chánh quyền Á Châu. Chính chánh quyền Obama cũng am hiểu rằng chánh quyền và dân Á Châu không quá thiết tha đầu tư trọn tài sản của họ vào đồng Mỹ Kim. Chính vì vậy mà giá vàng hiện nay gia tăng với mức độ chưa từng thấy trong gần mười năm nay. Hiện nay giá vàng lên đến 37.5 Mỹ kim một gram (1,160 Mỹ kim một ounce), gia tăng 56% so với năm ngoái.

Nhưng không quốc gia nào ảnh hưởng mạnh nhất kinh tế Hoa Kỳ và sự phục hồi của nền kinh tế thế giới bằng Trung Quốc. TT Obama hy vọng thuyết phục chánh quyền Trung Quốc đặt lại bang giao giữa hai quốc gia theo đường hướng của ông ta đề nghị và nhấn mạnh sự khác biệt với đường hướng của cựu TT Bush.
Tuy nhiên, các chuyên gia chánh trị Hoa Kỳ và thế giới và giới truyền thông quốc tế đều công nhận rằng phương hướng chung của chuyến viếng thăm này cho thấy vị thế của Trung Quốc tăng lên vì Hoa Kỳ có vẽ chấp nhận những điều kiện của Trung Quốc trong mối bang giao giữa hai quốc gia. Quan trọng hơn nữa là kết quả của chuyến viếng thăm của TT Obama có thể là dấu hiệu đầu tiên của việc Trung Quốc được xếp ngang hàng với Hoa Kỳ trên diễn đàn thế giới.
Bang giao Mỹ - Tàu theo dòng lịch sử

Tàu buôn đầu tiên Mỹ đi từ Nữu Uớc đến Quảng Đông vào năm 1784 là vụ mậu dịch đầu tiên giữa hai quốc gia: Hoa Kỳ muốn mua trà của Trung Quốc và bán cho Trung Quốc sâm Mỹ. Người Trung Quốc lúc ấy nghĩ rằng sâm Mỹ có sắc thái Âm (Yin) so với sâm Trung Quốc có sắc thái Dương (Yang).
Dịch vụ đầu tiên này khai trương một hợp tác giữa hai quốc gia mà trong nhiều năm Trung Quốc nghĩ rằng họ có ưu thế. Dầu sao, Trung Quốc nghĩ rằng Hoa Kỳ không đến nỗi tệ như Anh Quốc – quốc gia đã ép Trung Quốc mua á phiện – và có thể tin cậy được. Về phía mình, chánh quyền Hoa Kỳ thời ấy tin rằng họ sẽ giúp cải tiến đời sống của hàng triệu dân Trung Quốc, và những triệu dân Trung Quốc đó sẽ mua hàng hóa của Hoa Kỳ.
Thật ra, lúc đó Trung Quốc chịu thiệt nhiều hơn là lợi. Hàng trăm ngàn nhân công Trung Quốc đựoc Hoa Kỳ “nhập cảng” vào để xây đường xe lửa tại miền Tây Hoa Kỳ vì công việc này quá nguy hiểm và ít nhân công Mỹ muốn làm. Nhờ đó mà chánh quyền Mỹ mới nối được miền Đông và miền Tây của quốc gia họ thành một thị trường thống nhất.
Phần thưởng cho bao nhiêu công phu và tử thương của công nhân Trung Quốc xây đường xe lửa này là những cuộc tàn sát và phá hủy các khu vực dân Trung Quốc cư trú tại miền Tây Hoa Kỳ, và sau cùng là luật lệ cấm nhân công Trung Quốc trở thành dân Mỹ.

Sau khi triều đại Mãn Châu bị Cách mạng Cộng hòa của ông Tôn Nhật Tiên lật đổ vào thời điểm 1911-1912, các công ty Hoa Kỳ xâm nhập thị trường Trung Quốc, từ việc Công ty Thuốc lá Anh Mỹ (British American Tobacco Company) bán hàng triệu thuốc lá cho dân Trung Quốc – cho những ai không có khả năng mua á phiện - đến việc công ty Standard Oil bán dầu lửa cho dân dùng để đốt đèn vì lúc ấy hầu hết các gia cư tại Hoa Kỳ đều có điện.
Tuy nhiên, Hoa Kỳ vẫn có cảm tưởng rằng các lãnh tụ Trung Quốc không nể Hoa Kỳ. Triều đại Mãn Châu không mấy quan tâm đến vai trò và vị thế đang lên của Hoa Kỳ lúc ấy. Trong thời gian tiền và hậu đệ nhị thế chiến tướng Tưởng Giới Thạch có thái độ ngày càng nghịch với chánh quyền Hoa Kỳ thời đó, đặc biệt là đối với tướng Joe Stilwell, Cố vấn của ông ta. Ông Tưởng và phu nhân, Bà Tống Mỹ Linh, cho các chính giới Hoa Kỳ, từ TT Roosevelt đến các lãnh tụ tại Quốc Hội, vào một loại mê hồn trận và khai thác cảm tình của Hoa Kỳ để gia tăng viện trợ trong thời chiến cũng như khi Quốc Dân Đảng thống trị Đài Loan.

Sau này Mao Trạch Đông đuổi hết kiều dân và các công ty Hoa Kỳ ra khỏi Trung Quốc và có thái độ không mấy khâm phục TT Nixon lúc ông ta viếng thăm Trung Quốc, mở đầu cho việc bình thường hóa bang giao giữa hai quốc gia.
Mặc dù liên lạc giữa hai quốc gia có phần thân thiện hơn dưới chế độ Đặng Tiểu Bình – ông ta đội nón cao bồi Texas trong chuyến viếng thăm Hoa Kỳ - và chế độ Giang Trạch Dân – ông ta hát bài Love Me Tender của Elvis Presley trong một buổi karaoke nhân chuyến viếng thăm Hoa Kỳ - chánh quyền Trung Quốc vẫn dè dặt.
Sự dè dặt này đã thể hiện trong thời điểm Trung Quốc trải qua khủng hoảng kinh tế vì sự thất bại của việc tập thể hóa tại nông thôn trong chương trình Đại Nhảy Vọt do Mao Trạch Đông chủ xướng để thực hiện Kế hoạch Ngũ niên 1958-1963.

Ngày nay, với một nền kinh tế rất mạnh – sắp trở thành nền kinh tế mạnh thứ nhì trên thế giới trong vài tháng sắp tới – Trung Quốc càng dè dặt hơn trước sự thúc dục của TT Obama để đóng một vai trò chủ động hơn và lãnh trách nhiệm giúp giải quyết những vấn đề trọng yếu ảnh hưởng đến kinh tế và đời sống của nhân loại.

Thế yếu của Hoa Kỳ.

Lúc TT Obama, vì vô tình hay không am hiểu nghi thức, cúi mình – quá thấp theo nhiều quan sát viên – khi diện kiến Nhật Hoàng Akihito, ông ta cho thấy rằng ông muốn khai trương một kỷ nguyên họp tác throng tinh thần tôn trọng, chủ yếu là để phân biệt đường lối của ông ta với đường lối của cựu TT Bush. Nhiều quan sát viên chánh trị thế giới mỉa mai rằng chúng ta đang chứng kiến Hoa Kỳ đi từ “chánh sách cao bồi đến chánh sách khúm núm”!
Hình ảnh TT Obama viếng thăm Trung Quốc gợi lên cảnh tượng một con nợ bẻn lẽn đi gặp chủ nợ nghiêm khắc với hy vọng được mượn thêm tiền.
Thực trạng đối với Hoa Kỳ là bang giao giữa hai quốc gia ngày càng có lợi cho Trung Quốc, đặc biệt là trên lãnh vực mậu dịch. Thiếu hụt mậu dịch giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc – Trung Quốc bán cho Hoa Kỳ nhiều hơn là mua của Hoa Kỳ - được ước lượng lên đến 237 tỷ Mỹ kim vào cuối năm 2009, so với 6 tỷ năm 1989 và 67 tỷ năm 1999. Vì đó, tính cho đến nay tổng số dự trữ ngoại tệ của Trung Quốc, hầu hết là Mỹ kim, là 2 ngàn 272 tỷ Mỹ kim, so với 14 tỷ năm 1989 và 151 tỷ năm 1999.

Ngoài ra, TT Obama và chánh quyền Hoa Kỳ hiện nay phải đối phó với Chụ tịch Hồ Cẩm Đào, mõt lãnh tụ rất dè dặt và chắc không bao giờ đội nón cao bồi Texas hay hát karaoke, và một Trung Quốc rất quả quyết và biết vị thế và ảnh hưởng của mình trên thế giới. Chính ông John Huntsman, Đại sứ Hoa Kỳ tại Trung Quốc, quả quyết rằng thật ra chỉ có Hoa Kỳ và Trung Quốc là hai quốc gia duy nhất trên thế giới có thể giải quyết các vấn đề trọng yếu.
Việc TT Obama muốn tiếp cận với Trung Quốc trên một căn bản mới đánh dấu hai sự thay đổi rõ ràng trong lập trường của Hoa Kỳ đối với thế giới. Thay đổi thứ nhất là Hoa Kỳ công nhận thể chế đa phương trong bang giao với các quốc gia khác. Điều này có nghĩa là Hoa Kỳ công nhận rằng trong thế kỷ 21 tranh dành quyền lực không phải là một trò chơi throng đó người thắng trận sẽ có trất cả av2 người thua không có gì hết, nhưng, trái lại, cần phải chia sẽ với các quốc gia khác.

Thay đổi thứ hai là thái độ của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc. Trong chuyến viếng thăm này thế giới nhận thấy rằng Hoa Kỳ công nhận Trung Quốc là một đối tác gần ngang hàng, hay có thể ngang hàng với Hoa Kỳ trên chính trường thế giới. Đây là lần đầu tiên Hoa Kỳ công nhận điều này sau khi chiến tranh lạnh chấm dứt.

Chung một giường, hai giấc mơ.

Thông cáo chung sau chuyến viếng thăm của TT Obama và cuộc họp báo của ông sau đó cho thấy cuộc đối thoại giữa hai quốc gia đã diễn ra trong một không khí kính nể nhau và không gay gắt, phản ảnh một gặp gỡ tây đôi, giữa hai người ngang hàng. Hai bên có tiến bộ trong một số vấn đề, như việc cần phê chuẩn và thi hành đạo luật quốc tế cấm hẳn mọi thí nghiệm hay cho nổ vũ khí nguyên tử ở bất cứ môi trường nào, quân sự hay dân sự, mà Hội đồng LHQ đã chấp thuận từ năm 1996. Thêm vào đó, hai bên cũng đồng ý gia tăng những cuộc tiếp xúc quân sự.
Tuy nhiên, hai bên vẫn còn khác biệt nhau về một số vấn đề thiết yếu như vấn đề nhân quyền và một số vấn đề khác mà Trung Quốc gọi là “Ba T”: Tibet (Tây Tạng), Taiwan (Đài Loan) và Trade (Mậu dịch) – là những vấn đề mà họ xem là vấn đề nội bộ mà họ không muốn ai xen vào. Ngoài ra, lập trường của Trung Quốc cũng khác biệt với giấc mơ và ước vọng của Hoa Kỳ và các quốc cường quốc khác trên thế giới: đó là vấn đề giá trị đồng Nhân Dân Tệ (Renminbi) và vấn đề biện pháp làm giảm hội chứng hâm nóng toàn cầu.

Hoa Kỳ đặt vấn đề với Trung Quốc cần đóng góp tích cực hơn trong việc sửa chữa những cái gọi là thiếu căn bằng throng lãnh vực kinh tế thế giới. Trong lúc đó, Trung Quốc cảnh cáo khéo, nhưng một cách công khai, rằng chính vì chánh sách tài chánh quá lỏng lẻo của Hoa Kỳ từ trước đến nay mới gây ra những khủng hoảng tài chánh từ trên một năm nay. Và, quan trọng hơn nữa, với tư cách chủ nợ lớn nhất của Hoa Kỳ hiện nay Trung Quốc rất quan tâm rằng chánh sách của TT Obama và Quốc Hội do đảng Dân Chủ kiểm soát – chi tiêu vung vít để ra khỏi tình trạng suy thoái – sẽ làm mất giá trị đồng Mỹ kim và như thế sẽ làm mất giá trị của số tiền khổng lồ mà Trung Quốc đã đầu tư vào công khố phiếu kho bạc của Hoa Kỳ.
Trung Quốc và Hoa Kỳ có lập trường khác nhau về vấn đề giảm thiểu khí nhà kính (greenhouse gas emission) để giúp giải quyết hội chứng nhâm nóng toàn cầu. Hoa Kỳ và các quốc gia tân tiến Âu Châu đòi hỏi Trung Quốc và các quốc gia trên đà phát triển như Ba Tây (Brazil), Ấn Độ phải cam kết thực thi nghiêm chỉnh những biện pháp để giảm thiếu khí nhà kính này, trái với lập trường của Trung Quốc đòi hỏi các quốc gia giàu phải cam kết thực thi trước và giúp các quốc gia nghèo và các quốc gia trên đà phát triển với kỹ thuật và bí quyết thi hành công trình này.
Đồng ý dùng một giường nhưng Trung Quốc và Hoa Kỳ có những giấc mơ hoàn toàn khác biệt.

Hòa Âm Trung Quốc với Dương Hoa Kỳ.

Trong buổi họp báo sau phiên họp với Chủ tịch Hồ Cẩm Đào TT Obama gợi khái niệm rằng Hoa Kỳ và Trung Quốc có đủ khả năng và cần đông một vai trò tích cực để giải quyết những vấn đề thiết yếu của thế giới. Theo nhiều chuyên gia các vấn đề Mỹ - Tàu lời tuyên bố này là một cách nói ra rằng thế giới sẽ có nhóm G 2, gồm hai cường quốc Hoa Kỳ và Trung Quốc.

Tuy nhiên, tập đoàn lãnh đạo tại Trung Quốc hiện nay, cũng như những tập đoàn khác trước đây, vẫn không tin rằng Hoa Kỳ sẽ hợp tác một cách nghiêm chỉnh. Đặc biệt là họ không tin rằng TT Obama có khả năng lãnh đạo một cách cương quyết. Họ và thế giới đều thấy sự ủng hộ của người dân Mỹ đối với TT Obama ngày càng giảm thiểu, và chương trình nghị sự quốc nội của ông bị nhóm Dân Chủ có khuynh hướng thiên tả trong lưỡng viện Quốc Hội tước đoạt và biến thể hòan toàn mà TT Obama không chống lại được.

Tập đoàn lãnh đạo tại Bắc Kinh cũng nhớ lại lời khuyến cáo bất hủ của Đặng Tiểu Bình, rằng Trung Quốc cần “che khuất sự rực rỡ và nuôi nấng cảnh tối tân” – có nghĩa là phải tự kiềm chế lúc đối ngoại kẻo làm các quốc gia láng giềng lo sợ. Đồng thời, Trung Quốc cũng muốn đóng vai trò thích hợp với một siêu cường quốc; nhưng, vì tình trạng nội địa chưa ổn định và giá cả của một vai trò này quá cao so với những lợi tức có thể đạt được, họ sẽ không đáp ứng lời kêu gọi của TT Obama trong tình trạng cai trị của ông ta hiện nay.

Vấn đề đặt ra cho TT Obama là hoạch định một chánh sách rõ ràng đối với Trung Quốc, không bị áp lực của những phe nhóm chống Trung Quốc trong và ngoài Quốc Hội. Đồng thời, TT Obama không thể tỏ thái độ khúm núm đối với Trung Quốc, và cần thi hanh những chương trình thay đổi mà Trung Quốc có thể tin cậy được.
Có thế TT Obama mới hy vọng tạo thế âm dương giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ chuẩn bị cho một sự cộng tác hòa hợp.

Ngày 24.11.2009